Líklega hefðu fáir trúað því síðastliðið sumar að aðeins hálfu ári síðar væri vandræðagangurinn í borgarstjórn fjarlæg minning, að fyrirhuguð snertilending efnahagslífsins hefði breyst í yfirvofandi þjóðargjaldþrot, að flokksformennirnir Geir H. Haarde, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Guðni Ágústsson hefðu öll dregið sig úr forystu stjórnmálanna, að vinstrigrænir væru orðnir vinsælasti stjórnmálaflokkurinn, að óeirðir og skarkali hefðu hrakið frá völdum ríkisstjórn með stærsta þingmeirihluta lýðveldisins að baki sér og að tími Jóhönnu Sigurðardóttur væri loksins kominn, þó í minnihlutastjórn væri.
Eftir 78 daga verður gengið til kosninga, sem sennilega verða einhverjar hinar sögulegustu um langt árabil. Stjórnmálaflokkarnir eru komnir í skotgrafirnar og eru í óða önn að skipa liði sínu. Þar blasir við mikil endurnýjun og endurskoðun, bæði á stefnu og forystumönnum allra flokka nema helst vinstrigrænna. Þær breytingar gerast ekki í tómarúmi, hvorki innan hvers flokks fyrir sig, innan kjördæma eða stjórnsýslustiga.
Borgarfulltrúar á þing?
Heimildir eru fyrir því að þrír borgarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins íhugi í fullri alvöru að gefa sig að landsmálunum og bjóða sig fram í prófkjöri sjálfstæðismanna í Reykjavík fyrir þingkosningarnar hinn 25. apríl nk. Þetta eru þau Júlíus Vífill Ingvarsson, Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir og Jórunn Frímannsdóttir.
Hanna Birna Kristjánsdóttir borgarstjóri þykir hafa styrkt stöðu sína í borgarstjórn og meðal borgarbúa. Hún er talin eiga góða möguleika á að halda embættinu í næstu borgarstjórnarkosningum. Sú spá er ekki einungis byggð á frammistöðu Hönnu Birnu í Ráðhúsinu að undanförnu, heldur einnig líklegum sviptingum á vinstri væng stjórnmálanna. Gengið er út frá því sem vísu að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir gefi ekki kost á sér til formennsku á landsfundi Samfylkingarinnar, sem fyrirhugað er að halda í lok mars, en hann mun marka upphaf kosningabaráttu flokksins. Talið er víst að þá mun sól Jóhönnu Sigurðardóttur renna upp að fullu og mótframboðslaust. Meiri spurning er um stól varaformanns, sem losnaði á dögunum, en mjög er um það rætt að þar verði sá tónn sleginn að endurnýja þurfi forystusveit flokksins. Þrýstingurinn er ekki minni á Samfylkinguna en aðra flokka að hreinsa duglega til í fylkingarbrjósti. Fáir eru hins vegar trúaðir á að Jóhanna verði formaður lengur en út næsta kjörtímabil. Hún verður 67 ára næsta haust.
Vangaveltur um Dag B. Eggertsson
Ráðherraskipan Samfylkingar þykir gefa til kynna að forystan hafi ekki mikið traust á núverandi þingliði til þeirra afreka, sem þörf er á næstu árin, hvað þá til þess að leiða flokkinn. Árni Páll Árnason, þingmaður úr Kópavogi, hefur að vísu kost á sér til varaformennsku, en því er spáð að fleiri frambjóðendur eigi eftir að gefa sig fram. Ýmsir hafa nefnt Björgvin G. Sigurðsson, en þrátt fyrir að hann hafi verið bankamálaráðherra síðustu ríkisstjórnar þykir mörgum samfylkingarmönnum að þar fari framtíðarmaður, hann hafi sýnt manndóm með afsögn sinni, en eins sé honum nokkur vorkunn þar sem flokksformaður hans hafi vísivitandi haldið honum frá trúnaðarfundum ríkisstjórnarflokkanna um vaxandi vanda bankanna í aðdraganda bankahrunsins. Flestir telja þó að hann muni halda sig til hlés fyrst um sinn, en að hann sé til alls líklegur er fram líða stundir.
Stuðningsmenn Ingibjargar Sólrúnar hafa ekki átt sjö dagana sæla að undanförnu, en í þeirra hópi horfa menn helst til Dags B. Eggertssonar til þess að gefa kost á sér til varaformennsku og þannig stimpla sig rækilega inn sem framtíðarleiðoga flokksins. Efasemdarmenn um ágæti Dags benda hins vegar á að hann hafi enn ekki sannað sig í kosningabaráttu og minna á að honum hafi ekki tekist að leiða flokkinn í síðustu borgarstjórnarkosningum með þeim hætti sem vænst var. Eins minna þeir á að hann hafi ekki stigið fram með nokkrum hætti eftir hrunið, sem varla sé til marks um leiðtogahæfileika á ögurstundu. Síðast en ekki síst hafa þeir imprað á því að Dagur hafi engan veginn sloppið við að fá útrásarglampa í augun þegar hann lýsti því yfir að Reykjavíkurborg gæti grætt 50 milljarða króna á REI í félagi við þá Jón Ásgeir Jóhannesson og Hannes Smárason.
Hvað sem slíkum vangaveltum líður er talið nær öruggt að Dagur fari fram og eins að hann verði ofarlega á framboðslista Samfylkingarinnar í komandi kosningum og veðja menn helst á að hann leiði það Reykjavíkurkjördæmið sem Jóhanna velur ekki. Það er ávísun á ráðherrastól komist Samfylkingin í ríkisstjórn að kosningum loknum, eins og nokkrar líkur eru á. Um leið losnar oddvitasæti Samfylkingarinnar í borgarstjórn, en miðað við sætaskipan í borgarstjórnarflokki Samfylkingarinnar kæmi þá röðin að Björk Vilhelmsdóttur. Talið er víst að þær Oddný Sturludóttir og Sigrún Elsa Smáradóttir hafi báðar metnað til þess að etja við hana kappi um efsta sætið í prófkjöri, en menn setja spurningarmerki við þær sem borgarstjóraefni sem leitt geti til sigurs í kosningum á næsta ári. Fari aftur á móti svo að Dagur tapi varaformannskjörinu myndi hann snúa aftur í borgarstjórn.
Svandís í landsmálin?
Sé horft lengra til vinstri er farið að hvísla um að í komandi þingkosningum þurfi Vinstri hreyfingin — grænt framboð að stilla upp sínu sterkasta liði ef nýta á þann mikla stuðning, sem flokkurinn hefur notið í skoðanakönnunum að undanförnu. Vinstri grænum hefur hingað til gengið illa að nýta sér slíkan meðbyr þegar til kastanna kemur á kjördegi og þeir vita vel, að hin nýja ríkisstjórn á enga skemmtisiglingu fyrir höndum þó valdatíminn sé stuttur til kosninga. Því ganga margir út frá því sem vísu að Svandís Svavarsdóttir muni hella sér út í landsmálin á næstu vikum.
Þorleifur Gunnlaugsson þykir hafa staðið sig ágætlega í borgarstjórn og kynni að vilja reyna fyrir sér. Í röðum vinstrigrænna er urmull heitra hugsjónamanna, sem eru vel inni í borgarmálefnunum, þannig að vel má vera að þeir nái að tefla fram góðum lista þó Svandís hverfi til starfa handan Vonarstrætis, en tæplega jafn augljós forystumaður.
Staða Hönnu Birnu
Gefi enginn nýr og ferskur frambjóðandi sig fram á vinstri vængnum, hjá Samfylkingu eða vinstrigrænum, þykir mörgum því ljóst að Hanna Birna Kristjánsdóttir muni fá kosningasigur upp í hendurnar. Það er því engin tilviljun að margir nefna hana sem augljósan varaformannskandidat Sjálfstæðisflokksins, þó þar séu ýmsir fleiri um hituna. Hins vegar er talið að Hanna Birna muni ekki gefa kost á sér til þess ef vinkona hennar, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sækist eftir því að halda embættinu. Það er þó engan veginn víst, en margir munu reyna að telja Þorgerði Katrínu ofan af þeim fyrirætlunum og telja farsælast að flokkurinn skipti alfarið um forystu eftir hrakfarir undanfarinna mánaða.
Pólitísk staða varaformannsins þykir og veik veik af ýmsum ástæðum. Margir sjálfstæðismenn telja að hún beri mesta ábyrgð á ríkisstjórnarsamstarfinu með Samfylkingunni, sem fjöldi þeirra sér mikið eftir að hafa lagt í þessa dagana. Einnig óttast margir að umræðan um fjármál hennar og eiginmanns hennar verði þungur baggi að bera, en umfram allt heyrist það sjónarmið víða að allt ráðherralið síðustu stjórnar verði einfaldlega að draga sig í hlé, það verði kjósendum annars sífelld áminning um hörmungar liðinna mánaða og þátt Sjálfstæðisflokksins í þeim.
Þessi krafa um endurnýjun mun að líkindum enduróma um land allt í prófkjörum sjálfstæðismanna og sjálfsagt á það við um aðra flokka einnig, Í Reykjavík horfa sjálfstæðismenn á bak Geir H. Haarde og Birni Bjarnasyni, ekki er talið er ólíklegt að Guðfinna S. Bjarnadóttir dragi sig í hlé og flestir telja að í prófkjöri muni einhverjir þingmenn fleiri heltast úr lestinni. Talið er að Illugi Gunnarsson og Guðlaugur Þór Þórðarson muni báðir sækjast eftir 1. sæti, en sameiginlegt prófkjör er í Reykjavíkurkjördæmunum tveimur.
Guðlaugur Þór og kosningamaskínan
Alls er óvíst hvernig þeirri baráttu lyktar. Margir virðast telja að Guðlaugur Þór eigi ekki frekari frama í vændum, en stuðningsmenn hans segja að nú þurfi Sjálfstæðisflokkurinn einmitt harðskeyttan baráttumann eins og hann í fremstu röð. Alkunna er að hann hefur ráðið yfir öflugustu kosningamaskínu landsins og sumir telja að hann njóti sérstakrar velvildar yfirstjórnar Valhallar. Á móti kemur að sú maskína er sögð afar dýr í rekstri og að Guðlaugi mun ekki ganga jafnauðveldlega að sækja sér styrk í vasa auðmanna eins og fullyrt er að hann hafi gert í fyrri kosningabaráttum. Inn í þetta spilar einnig að nú er búið að setja þak á prófkjörsútgjöld með lögum. Í Reykjavík mega þau ekki nema hærri fjárhæð en 8 milljónum króna, en vert er að hafa í huga að fráfarandi formaður, Geir H. Haarde, beindi þeim tilmælum til flokkssystkina sinna í Valhöll á dögunum að þau verðu ekki nema helmingi þeirrar fjárhæðar í prófkjörsbaráttu sína.
Vísbending kom fram um að staða Guðlaugs Þórs sé ekki jafnsterk og áður með niðurstöðum skoðanakönnunar Heims um formannskjör í Sjálfstæðisflokknum sem Eyjan sagði frá í gær. Guðlaugur Þór hefur gefið mjög eindregið til kynna að hann vilja gefa kost á sér til þess starfa, þó ekki hafi hann tilkynnt það með opinberum hætti. Skoðanakönnunin leiddi hins vegar í ljós að Bjarni Benediktsson hafði afgerandi forystu, en Þorgerður Katrín kom talsvert á eftir honum. Aðeins 4% nefndu hann, sem skipar honum í allt aðra deild en Bjarna og Þorgerði Katrínu og gerir það ólíklegt að hann vilji eyða tíma og fjármunum í vonlausa baráttu á landsfundi. Niðurstaðan hlýtur einnig að vera honum áfall fyrir prófkjörið, því hún gefur tæpast til kynna að margir vilji fela honum að leiða listann í Reykjavík, hinu forna höfuðvígi flokksins. Þegar er skrafað um að farið sé að kvarnast úr stuðningsmannahópi hans og Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson mun ekki ætla að styðja hann til æðstu metorða, en hann er enn afar áhrifamikill meðal virkustu flokksmannanna í Reykjavík. Þá er sagt að innan hverfafélaganna eigi Guðlaugur Þór ekki þann stuðning vísan, sem margir hafa gengið að sem gefnu til þessa.
Illugi með breiða skírskotun
Illugi Gunnarsson er sagður hafa breiðari skírskotun en þorri forystumanna í Sjálfstæðisflokknum. Hann hefur tengingar út á land, hefur nánari snertingu við menningarlífið en títt er í flokknum, hann var vinstrimaður í æsku en gerðist svo gallhart íhald, hann studdi Þorstein Pálsson í formannskjörinu á móti Davíð Oddssyni á sínum tíma en gerðist svo aðstoðarmaður Davíðs, hann hefur ekki hikað við að gagnrýna sinn gamla yfirmann sem enn situr í Seðlabankanum og ásamt Bjarna Benediktssyni varð hann einna fyrstur íslenskra stjórnmálamanna til þess að vara við þeirri þróun, sem leiddi til bankahrunsins, með nákvæmari ábendingum en almennri gagnrýni eins og heyra mátti úr sumum hornum öðrum. Flestir sjálfstæðismenn játa opinskátt að flokkur þeirra þurfi á hugmyndafræðilegri endurnýjun að halda ekki síður en mannabreytingum í brúnni og í þeim efnum binda augljóslega flestir vonir við Illuga. Fyrir vikið hafa ýmsir eygt í honum og Bjarna tvíeyki á borð við þau, sem Sjálfstæðisflokknum gagnaðist svo vel á síðustu öld. Á hinn bóginn er næsta víst að stjórnarseta Illuga í Sjóðum Glitnis mun spilla fyrir honum. Þó ekkert misjafnt hafi komið í ljós við hana er umræðan ein erfið.
Á Ásdís Halla möguleika?
Að þessu sögðu er erfitt að segja til um hvor muni hafa betur í baráttunni um 1. sætið. Stóra spurningin er fremur hverjir muni sækjast etir 2. sæti, en fái einhver einn yfirburðakosningu í það getur sá sem tapar 1. sætinu hæglega skotist niður í hið 3. eða 4. Mál manna er að í 2. sætið sé mikið sóknarfæri fyrir konur og er það sjálfsagt helsta ástæðan fyrir því að Ásdís Halla Bragadóttir hefur gefið til kynna að hún vilji stefna á forystusæti í Reykjavík. Skoðanir á henni munu mjög skiptar. Mörgum finnst hún glæsilegur fulltrúi sinnar kynslóðar í stjórnmálum og hafa víðtækan bakgrunn og skírskotun. Á hinn bóginn muldra innmúraðir sjálfstæðismenn að hún hafi valdið vonbrigðum á formannsstóli Sambands ungra sjálfstæðismanna, segja að hún hafi ekki reynst farsæl sem bæjarstjóri í Garðabæ og raunar hlaupið frá borði, en auk þess þykir einhverjum hún eiga meiri tengsl við fremstu útrásarvíkinga landsins en góðu hófi gegni. Mestu kann þó að skipta að ekki er víst að sjálfstæðismenn í Reykjavík kunni að meta aðkomumanninn. Ásdís Halla er Garðbæingur og þeir spyrja sumir af hverju hún gefi ekki kost á sér í Kraganum.
Svörin liggja ekki á lausu, sumir telja að hún vilji ekki keppa við Þorgerði Katrínu vinkonu sína, aðrir að hún hafi fyrirgert baklandi sínu í kjördæminu, en flestir segja að hún hafi einfaldlega eygt æpandi eftirspurn eftir konum í Reykjavík og vilji svara henni. Hvort henni verður kápan úr því klæðinu er svo annað mál, sérstaklega ef frambærilegar konur úr borgarstjórn sækjast eftir sæti á framboðslista. Auk þeirra, sem fyrr eru nefndar, hefur einnig verið hvíslað um að varaborgarfulltrúinn Áslaug Friðriksdóttir (Sophussonar) kunni að vilja bjóða sig fram.
Hvernig næstu sæti sjálfstæðismanna skipast í Reykjavík er erfitt að segja fyrir um. Flestir gera ráð fyrir því að nokkur uppstokkun verði og að fáir þingmenn séu öruggir um sæti sín, en sömu sögu er vafalaust að segja í flestum stjórnmálaflokkum og kjördæmum hvað það varðar. Það veltur hins vegar á því hversu mikið framboð verður af nýju og fersku fólki, sem vill takast á við hinn vanþakkláta starfa að sitja yfir hruninu og hugsanlega að taka þátt í endurreisninni, sem ekki verður auðveld. Krafan um endurnýjun ómar um land allt í öllum flokkum, en svo má ekki gleyma hinu að líklegt er að fram komi ný framboð, sem þurfa ekki að ná ýkja miklum árangri til þess að riðla öllum hugmyndum um „örugg sæti“ gömlu flokkanna.
Titringur innan Samfylkingarinnar
Titringurinn er þannig mikill hjá Samfylkingu, en eftir því var tekið að aðeins einn nýr ráðherra kom úr þingflokknum. Efast má um að ráðherradómur Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur þyki til marks um endurnýjun, þó hann styrki hana vafalaust í komandi prófkjöri. Það val hefur vakið litla hrifningu hjá stuðningsmönnum Steinunnar V. Óskarsdóttur og Katrínar Júlíusdóttur, svo tvö dæmi séu nefnd, en einnig mun lögmönnunum Lúðvíki Bergvinssyni og Árna Páli Árnasyni þótt fram hjá sér gengið. Á móti kemur að sagt er að hjá Samfylkingunni standi fólk ekki í röðum eftir því að komast á þing. Ekki er að efa að fylgi við Samfylkinguna mun aukast fyrsta kastið eftir miklar hrakfarir að undanförnu. Jóhanna Sigurðardóttir nýtur bæði trausts og vinsælda vítt og breitt um samfélagið og flestir trúa henni til þess að sýna meiri einurð við landsstjórnina en síðustu ríkissstjórn, sem hún átti þó sæti í. Hitt er annað mál hvort sá stuðningur endist fram að kosningum. Á þeim stutta tíma þarf að taka erfiðar ákvarðanir og ekki munu allar ráðstafanir ríkisstjórnarinnar reynast vinsælar. Eins má ekki gleyma því að milli stjórnarflokkanna er verulegur núningur á ýmsum veigamiklum sviðum, sem þegar hefur valdið misklíð innan stjórnarinnar.
Framsókn og frjálslyndir
Aðra sögu má segja af Framsóknarflokknum, þar sem byr í skoðanakönnunum hefur hleypt mönnum kapp í kinn. Er sagt að mikill fjöldi manna hafi þegar boðað sig til leiks þegar kemur að því að skipa framboðslista flokksins í komandi kosningum. Jafnvel tryggustu framsóknarmenn játa þó að mannvalið sé misjafnt og að brugðið geti til beggja vona um árangur í kosningum eða skipan þingflokks. Þar mun örugglega reyna mjög á hinn nýja formann flokksins, en þótt að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hafi fengið fljúgandi start er hann enn óreyndur í kosningabaráttu og vélum stjórnmálanna. Sérstaklega ef hann þar að leiða ósamstæðan og óstýrilátan frambjóðendahóp.
Frjálslyndir munu róa enn einn lífróðurinn og skoðanakannanir benda ekki til þess að ástæða sé til mikillar bjartsýni. Í undanförnum kosningum hafa þeir náð að hanga inn á þingi í krafti tiltekinna mála, sem þeir hafa valið sér, persónulegs fylgis Guðjóns A. Kristjánssonar og „hulduhersins“ sem sjaldan virðist svara skoðanakönnunum en skilar sé á kjördag. Hvort þetta mun duga nú er vafamál. Innan flokksins er að finna margháttaða bresti og hann mun ekki getað valið sér kosningamál eftir geðþótta að þessu sinni, kosningamálið verður aðeins eitt: efnahagshrunið mikla.
Vandi Vinstri grænna
Sem fyrr segir eiga vinstri grænir sæg frambærilegs fólks, sem hefur áhuga á að bjóða krafta sína fram. Þar á meðal eru ýmsir sem voru framarlega í flokki mótmælaöldunnar sem hæst reis í vetur, búsáhaldabyltingarinnar svonefndu. Sumir vinstrigrænir hafa þó áhyggjur af því að sá hópur geti orðið of áberandi á framboðslistum, því alls sé óvíst að hann höfði mikið til nýrra kjósenda flokksins.
Aðgerðasinnar í stjórnmálum hafi flestir hallað sér að vinstrigrænum til þessa, en þeir geti fælt frá rólyndari kjósendur sem að öðru leyti gætu vel fellt sig við stefnu flokksins og forystu. Vinstrigrænir eru auk þess logandi hræddir við að lenda í sömu vandræðum og í fyrri kosningum, að njóta mikils mótmælafylgis í skoðanakönnunum en uppskera miklu minna á kjördag. Ljóst má vera að í kosningabaráttu mun Samfylkingin berjast hart við þá um fylgi á vinstri kantinum, en ekki síður gætu ný framboð höggvið skörð í raðir þeirra.
Kraumar í pottinum
Eins og rakið hefur verið að ofan kraumar sem aldrei fyrr í grautarpotti lýðræðisins og mikilla breytinga er að vænta. Við blasir að í þingsölum munu styrkleikahlutföll flokkanna breytast verulega, þó varla sé við því að búast að flokkakerfið 4+ breytist á einni nóttu, hvað sem síðar verður. Umfram allt má vænta verulegra breyta á persónum og leikendum og í þeim efnum er enginn öruggur, hvorki í bráð né lengd.
