Þínar fréttir, þín skoðun

‘Kúlulán’ er eitt af þessum nýju hugtökum sem fólk hefur lært eftir hrun bankanna. Lánamál Sigurjóns Þ. Árnasonar fyrrum bankastjóra Landsbankans á sér margar athyglisverðar hliðar eins og Sigrún Davíðsdóttir rekur hér á eftir:

Það gerist ekki á hverju degi að þinglýst veðskuldabréf einstaklinga lenda í fréttaveltunni. Í bréfinu kemur fram að Landsbankinn veitti Sigurjóni kúlulán upp á 40 milljónir í nóvember og um þetta hafa fréttirnar flogið. En í veðbandayfirliti Fasteignaskrár Íslands kemur í ljós að sama dag fékk Sigurjón 30 milljónir frá bankanum út á aðra eign. Í sínum yfirlýsingum talar Landsbankinn þó aðeins um eitt veðskuldabréf og óeðlilega ráðstöfun þess sem innri endurskoðun hafi leitt í ljós – en um leið taka talsmenn bankans undir skýringu Sigurðar G. Guðjónssonar lögmanns um að allt sé í lagi og Sigurjón að taka lán hjá sjálfum sér. Meginreglan um lífeyrissparnað er að sama hvers konar sparnað er um að ræða verður hann ekki snertur fyrr en eftir að viðkomandi verður sextugur og það er ekki hægt að taka út nein lán úr slíkum sparnaði. En það sem flestir taka vísast eftir er að lánið er veitt eftir hrun gamla Landsbankans, eftir að Sigurjón hætti í bankanum – og að bankinn ver lánið ötullega.

Flest venjulegt fólk veit ekki af öðrum tegundum lána en þessum venjulegu sem fólk borgar af reglulega, með vöxtum og öllu. Lán binda fjárhag lántakanda því hann þarf að geta staðið af reglulegum afborgunum, oft í hverjum mánuði. Kúlulán er allt annars eðlis því af slíkum lánum er ekki borgað allan gildistíma lánsins, oft ekki heldur vextir, heldur kemur lánið allt til greiðslu á eindaga. Þar af nafnið: allar greiðslur koma í einni kúlu í lokin. Lántakinn er því þægilega óbundinn af afborgunaráhyggjum og getur notað peningana sína í annað á meðan. Erlendis er það yfirleitt aðeins vel stætt fólk sem fær slík lán því viðkomandi verður þá að fjárfesta sjálfur til að geta borgað lánið á endanum. En þeir útvöldu fá svo bara ‘fjárhagslega endurskipulagningu’ á eindaga: annað kúlulán – og þá er viðkomandi í verulega þægilegri aðstöðu.

Þinglýsta veðskuldabréfið er upp á 40 milljón króna, hitt lánið er 30 milljónir, bæði gefin út 21. nóvember. Veðskuldabréf Sigurjóns Þ. Árnasonar sýnir hvernig kúlulán lítur út á pappírnum. Það er aðeins einn gjalddagi – þegar lánið fellur eftir heil tuttugu ár. Miðað er við vísitölu neysluverðs, 315,5 stig en vextir eru 3,5 prósent sem er hagstæðara en almennt gerist. En það hagstæðasta er auðvitað að geta verið óáreittur af afborgunum öll þessi tuttugu ár. Í skuldabréfinu kemur í ljós að veðið fyrir láninu er húsið í vesturbænum sem Sigurjón býr í en síðan handskrifað á bréfið að þetta sé ‘eignarhluti Sigurjóns’. Þó kemur fram í undirskriftum bréfsins að eiginkona Sigurjóns er þinglýstur eigandi hússins sem þau hjón búa í. Húsið var fært á eiginkonuna um miðjan október, viku eftir hrun Landsbankans.

Sá sem hefur samið þennan gjörning er Sigurður G. Guðjónsson hæstaréttarlögmaður sem hefur víða komið við sögu í viðskiptaumsvifum undanfarinna ára. Síðast lét Sigurður heyra í sér í fjölmiðlum í liðinni viku þegar hann skrifaði grein og hvatti ríkisstjórnina til að losa sig við ráðgjafann Evu Joly. Skýring Sigurðar á lánagjörningnum er að Sigurjón sé þarna að taka lán hjá sjálfum sér, í eigin lífeyrissparnaði. Í veðskuldabréfinu stendur þó að Fjárvörslureikingur 3 NBI hf SA 3109 veiti lánið. Sigurður segir þetta villu í bréfinu og annað bréf hafi verið gefið út því ekki sé um að ræða lán úr þessum vörslureikningi heldur einkasparnaði Sigurjóns. Bankinn styður lýsingu Sigurðar en engin áþreifanleg staðfesting hefur borist. Í veðbandayfirliti kemur fram að lögð hafi verið fram ‘skilmálabreyting’ vegna beggja lána 3. desember en ekki verður séð hver hún er. Um þá athyglisverðu tilhögun að Sigurjón ætli að greiða sjálfum sér vexti segir Sigurður að Sigurjón hafi viljað hafa það þannig.

Í gærkvöldi tilkynnti NBI svo að innri endurskoðun bankans hefði leitt í ljós ‘að inn á fjárvörslusafn einkalífeyrissparnaðar viðskiptavinar hefði verið keypt veðskuldabréf, útgefið af sama viðskiptavini.’ Þetta hafi verið gert í samráði við sjóðsstjóra en án vitundar yfirstjórnar bankans svo nú hafi sjóðstjóranum verið vikið frá tímabundið og málinu vísað til FME. Þar með hefur bankinn því bæði sagt að skýring Sigurðar sé rétt – og að eitthvað sé svo athugavert við veðskuldabréfið að það þurfi að víkja sjóðsstjóranum frá og vísa málinu til FME. Og svo er auðvitað athyglisverð tilviljun að innri endurskoðun skuli uppgötva þetta í kjölfar þess að veðskuldabréfið hefur orðið opinbert. Í yfirlýsingu bankans er talað um eitt veðskuldabréf og ekki nefnt að verið var að lána út á tvær eignir, samtals 70 milljónir króna.

Í tilkynningu bankans kemur fram að bankinn bjóði upp á ‘einkalífeyrissparnað’ sem eigandinn geti stýrt að vild í samráði við sjóðsstjóra bankans. Þeir sem til lífeyrissjóðsmála þekkja  kannast ekki við að ‘einkalífeyrissparnaður’ sé til í lögum. Ekki er hægt að skilgreina hvaða eign sem er sem ‘lífeyrissparnað’. Um allan lífeyrissparnað gilda ákveðin lög og engar undantekningar frá reglum um aldur annars vegar og eins að fólk getur ekki tekið lán í eigin lífeyrissparnaði, ekki heldur séreignasparnaði eða öðrum viðbótarlífeyrissparnað. Það má einnig hafa í hug að ef hægt væri að fóðra lán út á ‘einkalífeyrissparnað’ hefði skatturinn líklega eitthvað við það að athuga. Þá gætu menn sett upp sjóði, tekið sér svo lán sem ekki er greitt fyrr en eftir dúk og disk og þannig í raun ráðstafað eigin fjármunum án þess að greiða af þeim skatt: of sniðugt til að vera löglegt.

Vörslureikningurinn í NBI er fyrir þá sem vilja fjárfesta séreignasparnað og eru ekki hræddir áhættu. Þessi reikningur fjárfestir í erlendum hlutabréfum. Það er þó kaldhæðnisleg staðreynd að aðrir lífeyrissjóðir Landsbankans, fyrir þá sem vildu ekki taka áhættu, hafa farið verr eftir hrunið því þeir höfðu fjárfest í skuldabréfum og hlutabréfum í þessum íslensku fyrirtækjum og bönkum sem hafa farið illa. Erlend hlutabréf hafa vissulega lækkað en ekki eins mikið og þessar íslensku eignir. En það gengur þvert á allar reglur að svona vörslureikningur veiti fólki lán.

Þar sem reikningurinn er með íslenska kennitölu er hann skráður á Íslandi. Bankinn gæti vel verið með sjóð erlendis þarna að baki. Landsbankinn átti lífeyrissjóð í Lúxemborg, Lex Life & Pension, en sá sjóður var tekinn yfir af skilanefnd þegar bankinn fór í þrot. Í fljótu bragði er ekki hægt að sjá að sjóðir í Lúxemborg sé að ræða þó það sé sannarlega ekki útilokað. Nafnið ‘Fjárvörslureikningur 3’ bendir til að einhvers staðar séu til reikningar nr. 1 og 2. Þannig er það líka. Fjárvörslureikningur 1 og Fjárvörslureikningur 2 eru skráðir á Suðurlandsbraut 24 þar sem til dæmis Landsvaki, í eigu Landsbankans, var til húsa en líka fleiri félög. Kennitölur þessara reikninga, 570299-9059 og 570299-9139 eru svo líkar kennitölu NBI reikningsins, 570299-9219, að þeir eru ljóslega stofnaðir á sama tíma.

Lánasaga Sigurjóns bendir til þess að eftir hrunið hafi bankinn ætlað að veita honum hagstætt lán og þá fengnir til einhverjir snillingar til að búa til ramma í kringum það. En kannski hefur snillinni eitthvað skeikað því staðreyndirnar virðast vera að einstaklingar geti ekki tekið lán í eigin lífeyrissparnaði – og að sjóður eins og Fjárvörslureikningur 3 veiti ekki lán. Hér er því enn á ferðinni sama viðskiptamynstrið og hefur einkennt umsvif banka, fyrirtækja og einstaklinga undanfarin ár: fáir útvaldir fá að búa til fjármálaflækjur sem byggja á því að koma óeðlilega miklu fé á óeðlilegum kjörum til óeðlilega fárra. Það er skekjandi tilhugsun að nokkrum dögum eftir fall Landsbankans hafi starfsmenn þar enn verið við sama heygarðshornið í flækjukenndum felulánaleik og ekki síður skekjandi að bankinn skuli enn allur af vilja gerður til að verja slíka viðskiptahætti.