eyjan.is

Leikdómur um Fjölskylduna í Borgarleikhúsinu: Eitthvað fyrir alla

Það er fátt eiginlega sem vekur hjá mér minni áhuga en að sjá að eitthvað leikverk hafi fengið Pulitzerverðlaunin, nema ef vera kynni að kynnt sé á kápu einhverrar bókar að hún sé á bandaríska metsölulistanum. Þau verðlaun segja mér fátt annað en að leikverkið sé heppileg afþreying til að hafa af nokkurn gróða. Sennilega henti það líka vel fyrir sjónvarp jafnvel megi kvikmynda það.

Varla verður þó persónugalleríið í verkinu, Fjölskyldan eða ágúst í Osage sýslu eftir Tracy Letts sem var frumsýnt í Borgarleikhúsinu á föstudagskvöld, að góðri viðskiptahugmynd á leikfangamarkaðnum. Persónurnar eru flestar afturgöngur úr Tennessee Williams, Edward Albee og Aðþrengdum eiginkonum sem í tragíkómískum átökum búa til enn eitt sálfræðilega ameríska fjölskylduhelvítið.

Í smábæ í miðvesturríkjunum, nánar tiltekið Oklahoma, stendur hús. Í húsinu búa hjón komin á eftirlaun. Hann, háskólakennari, ljóðskáld og alkóhólisti, Beverly Weston, ræður sér í upphafi leiks heimilishjálp, indíánastúlku, því hjónin geta ekki lengur verið normal á ameríska vísu; það er að segja keypt inn og haldið húsinu hreinu. Beverly lætur sig síðan hverfa. Eftir er indíánastúlkan Johnna og hin krabbameinssjúka eiginkona og pillufíkill,Violet sem kallar til sín í neyðinni dæturnar þrjár Barböru, Ivy, og Karen, ásamt systur sinni Mattie sem mæta allar í hús með mökum og börnum. En áðuren upp kemst að eiginmaðurinn hefur framið sjálfsmorð er fjölskyldan lent í átökum; sjálfmiðaða ættmóðirin,Violet, tætir alla niður, af illgjarnri heift dópistans. Fjölskylduleyndardómar afhjúpast og úr öllum hornum vella fram vandamálin: Sjálfslygi, sjálfseyðingarhvöt, sjálfsdýrkun, sektarkennd, ófullnægð ást, einmanaleiki, systkinarígur, kynslóðabil, framhjáhöld, og einelti, blóðskömm, barnagirnd. Allar fjölskyldur geta fundið þar eitthvað við sitt hæfi. Af mikilli tæknikunnáttu nýtir Tracy Letts sér gömul og ný þemu, klippir á milli harms og hláturs, fyndinn er hann. En maður veit ekki almennilega hvað hann vill með þessu öllu nema kannski að taka undir með Strindberg: Ósköp á nú manneskjan bágt! Eða: Ósköp eiga nú mæður og dætur bágt en það má nú sannarlega hlæja að því!

Þó mér leiðist yfirleitt leikhúsverk sem hefja sig ekki yfir sjónvarpsveruleika og enn meir okkar landlægi íslenski leikstíll í slíkum verkum þá leiddist mér eiginlega ekki á föstudaginn. Spurningin er hvers vegna? Að hluta til var það af því að leiksýningu upplifir maður í hóp og hópurinn í kringum mig hlustaði vel og hló. Að hluta til var það af því að á sviðinu stóðu allir aldurshópar, ekki þessir eilífu unglingar að leika upp fyrir sig í aldri og reynslu. Að hluta til af því að aldrei þessu vant eru konur í burðarhlutverkunum. En mest sennilega af því að vinna leikstjórans Hilmis Snæs Guðnasonar með leikurunum er í flestum tilfellum ákaflega góð. Margrét Helga Jóhannsdóttir heldur öllum í heljargreipum fíkilsins,Violet. Hún er stærri þegar hún niðurlægir aðra af  meinfýsni en í sjálfsmeðaumkvuninni. Það er langt síðan ég hef séð hana gera svo vel. Barbara, fyrirmyndardóttirin,verður hjá Sigrúnu Eddu Björnsdóttir margbrotin persóna, skapsveiflur hennar og þróun til hruns og aftur upprisu unnin af mikilli og aðdáunarverðri fagmennsku. Hinar systurnar eru frá höfundarins hendi einlitari en Jóhanna Vigdís Arnardóttir sýnir fallega óöryggi og stygga varúð Ivyar gagnvart umhverfinu  og Nína Dögg Filippusdóttir túlkar vel sjálfsupptekningu Karenar. Skemmtilega ill er Hanna María Karlsdóttir sem Mattie systir Violet sem af sjálfspíslarhvöt leggur uppburðarlítinn soninn, Hallgrím Ólafsson, í einelti og kúgar eiginmanninn. Theódór Júlíusson er sannfærandi hlýr og beygður eiginmaður og rís einu sinni upp gegn ofbeldinu. Hvernig snögg umskipti frá smáum tilfinningum yfir í stórar eru unnar í sýningunni, er eitt sem vert er að hrósa leikstjóra fyrir, sömuleiðis flæðið í sýningunni þó þögult tal persóna sem “ekki eru í mynd” virki stundum ekki nógu vel. 

Hliðarstef í verkinu tengslin við náttúruna, hitann á  sléttunni, frumbyggja, fortíð innflytjenda taka í sýningunni helst á sig mynd í frábærri lýsingu Björns Bergsteins og tónlist KK. Leikmynd Barkar Jónssonar heldur svo kannski utan um boðskap: Dúkkuhús hefur hann reist á sviðinu. Dúkkuhús sem flestar litlar stúlkur fá í hendur til að rækta með þeim draum um að raða síðar í rúm og á stóla fallegri fjölskyldu – sá draumur er byggður á blekkingu því vestræna fjölskyldumunstrið hefur gengið sér til húðar.

María Kristjánsdóttir

Fjölskyldan eftir Tracy Letts frumsýnd í Borgarleikhúsi, Stóra sviði, föstudaginn 30. október 2009. Leikstjóri Hilmir Snær Guðnason. Þýðing Sigurður Hróarsson. Leikmynd Börkur Jónsson. Búningar Margrét Einarsdóttir. Tónlist KK. Lýsing Björn Bergsteinn Guðmundsson. Hljóð Jakob Tryggvason. Leikarar Sigrún Edda Björnsdóttir, Þröstur Leó Gunnarsson, Margrét Helga Jóhannsdóttir, Pétur Einarsson, Jóhanna Vigdís Arnardóttir, Nína Dögg Filippusdóttir, Hanna María Karlsdóttir, Theodór Júlíusson, Hallgrímur Ólafsson, Unnur Ösp Stefánsdóttir, Guðrún Bjarnadóttir, Ellert A. Ingimundarson og Rúnar Freyr Gíslason.