Kristrún Heimisdóttir, sem var aðstoðarkona Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur í stóli utanríkisráðherra, telur að bæði hin fyrri og síðari Icesave-lög séu í raun fallin úr gildi og að samningarnir sem „Svavarsnefndin“ gerði séu sjálfkrafa fallnir niður. Þetta telur Kristrún góðar fréttir, því eftir standi ályktun Alþingis frá 5. desember 2008 og samhljóða samkomulag sem allir deiluaðilar milliríkjadeilunnar stóðu að ásamt Evrópusambandinu og voru jafn bundnir af. Því telur Kristrún að viðræður stjórnar og stjórnarandstöðu um sameinaða afstöðu út á við séu ekki í lausu lofti heldur á skýrum grunni. Skapast hafi tækifæri til að laga stöðuna.
Þetta er meðal þess sem kemur fram í langri grein Kristrúnar um Icesave málið í Fréttablaðinu í dag. Í greininni gagnrýnir hún vinnubrögð Svavarsnefndarinnar harðlega, sem og þann farveg sem Steingrímur J. Sigfússon kaus að færa málið í eftir að hann varð fjármálaráðherra í febrúar 2009. „Útgangspunktur þeirrar samningagerðar var rangur frá upphafi,“ skrifar aðstoðarkonan fyrrverandi.
Stærstu mistökin, að mati Kristrúnar, felast í því að ekki hafi verið unnið eftir fyrrnefndri samþykkt Alþingis frá 5. desember 2008, þ.e. svonefndum Brussel-viðmiðum. Nefnir hún að enn sé óútskýrt hvers vegna ný samninganefnd hafi látið efni þeirra niður falla frá febrúar 2009, en það hafi haft afar neikvæðar afleiðingar fyrir Íslendinga.
Kristrún segir að það breyti engu þótt Bretar og Hollendingar séu stóryrtir um stöðu mála á Íslandi. Þótt þeir tali um upplausn á Íslandi, þá hafi komið á daginn að þeir hafi ekki gert aðför að eignum Íslands, einsog sumir óttuðust, enda hafi „þessi ríki ekki raunhæf önnur tæki til innheimtu meintrar skuldar Íslands en pólitískar þvingunaraðgerðir sem þeir þess vegna hafa beitt af mikilli hörku frá því málið kom upp. (…) Sú harka sem Bretland sýndi Íslandi og bæði ríkin gengust fyrir innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins braut niður lýðræðislegt umboð og stofnanir í landi sem háði glímu á sama tíma við bankakreppu og gjaldmiðilshrun.Framganga þeirra í garð Íslands í október og nóvember 2008, þegar afgreiðsla efnahagsáætlunar var látin bíða í á fimmtu viku, braut gegn grundvallarreglum og tilgangi AGS og var atlaga að öryggi og velferð íslensks samfélags á viðkvæmustu stundu,“ skrifar Kristrún.
Ísland má ekki selja sig í þessa stöðu
Hún telur að báðar niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave-lögin hin síðari séu afleitar. Þó sé já-ið sýnu verra, „vegna þess að samþykki í þjóðaratkvæði myndi enn styrkja lögmæti samninga þannig að ógerlegt yrði að breyta síðar.“
Þetta telur Kristrún þó ekki vera neikvæða stöðu, heldur þvert á móti góðar fréttir, því það sé einfaldlega þjóðarhagur að samningarnir frá því í júní falli niður. „Aðstæður þýða að samningarnir eru nú þegar lifandi dauðir, afar fáir telja þá góða og þeir eru beinlínis háskalegir ofskuldsettu smærra ríki langt fram í 21. öldina vegna varnarleysis Íslands innan þeirra og óviðunandi veikrar réttarstöðu. Nægir að nefna algjörlega haldlaus endurskoðunarákvæði því til staðfestingar. Þetta er staða sem Ísland má ekki með nokkru móti selja sig í. Ríkisstjórnin á að opna málið í heild. Því fyrr því betra,“ skrifar hún.
Bretar voru ósáttir við Brussel-viðmiðin og vildu þau burt
Kristrún rekur í þaula hvað lagt var til grundvallar í Brussel-viðmiðunum og telur það hafa verið „stærsta einstaka hagsmunamál þjóðarinnar af öllum á þeim tíma, að fylgja Brussel-viðmiðunum eftir samkvæmt orðalagi sínu.“
Athyglisvert er að hún segir Ísland hafa vitað af því að breska fjármálaráðuneytið taldi Bretland hafa samið af sér með viðmiðunum. „Með þeim voru Bretar enda búnir að samþykkja marghliða ferli, þar sem taka skyldi tillit til sérstakra og fordæmislausra aðstæðna á Íslandi og nauðsynjar þess að endurreisa efnahagslíf landsins. Þeir voru búnir að samþykkja texta sem fól ekki í sér neitt afsal réttarstöðu fyrir Ísland, ekki viðurkenningu á greiðsluskyldu samkvæmt lögum heldur einungis að EES-réttur gilti eins á Íslandi og hann gerir alls staðar á innri markaðnum. Og þeir voru búnir að samþykkja aðild ESB að málinu. Til að klóra í bakkann beittu þeir sér til að breyta AGS-yfirlýsingu Íslands en tókst ekki að breyta henni þannig að það skuldbindi Ísland umfram Brussel-viðmiðin – í yfirlýsingunni vísar Ísland til þess samningaferlis sem hafið sé þá, þ.e. Brussel-viðmiðanna,“ segir Kristrún.
Hún segir enn óútskýrt og í raun óskiljanlegt hvers vegna horfið var frá þessu hagstæða samkomulagi og ráðist í einfaldan lánasamning við Breta og Hollendinga. Þá fullyrðir hún að Huginn Freyr Þorsteinsson, aðstoðarmaður formanns samninganefndar, og Indriði H. Þorláksson, þáverandi ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu, hafi ekki tekið Brussel-viðmiðin alvarlega og varla þekkt innihald þeirra né skilið mikilvægi þess samningaferlis – pólitísku samningaleiðar – sem Alþingi ákvað að veita framkvæmdavaldinu umboð til með þingsályktun 5. desember 2008.
Ranglega haldið fram að Ísland hafi tekið lán fyrir Icesave
Til að átta sig á breyttum markmiðum íslensku samninganefndarinnar vísar Kristrún til erindisbréfs nefndarinnar, sem finna má á vefnum island.is undir heitinu „Ný nálgun – erindisbréf samninganefndar um gjaldeyrislán.“ Með því hafi Icesave-málið verið tekið úr marghliða pólitísku samningaferli og umbreytt í tvíhliða lánasamning eingöngu. Á því beri fjármálaráðuneytið ábyrgð fremur en sendiherrann Svavar Gestsson, sem aðeins hafi fylgt stefnu sem fyrir hann var lögð.
„Í erindisbréfinu, sem varð ekki opinbert fyrr en í júní 2009, er sú óskiljanlega forsenda lögð til grundvallar að Ísland sé þá þegar búið að taka lán enda þótt opinbert og augljóst hafi verið að Bretar og Hollendingar ákváðu einhliða að greiða innistæðueigendum svo sem skjalfest er í viðaukasamningum frá júní. Indriði Þorláksson hefur svarað því til í fjölmiðlum að Ísland hafi „í raun tekið lán í október“. Sú túlkun er svo algjörlega einstæð að ég hef hvergi fundið hana rökstudda í gögnum málsins. Í henni felst bæði ótrúlegt afsal réttarstöðu og sjálfsákvörðunarréttar Íslands og illbærileg viðurkenning á réttmæti kúgunaraðferða Breta og Hollendinga. Munum að samningarnir leggja allan kostnað á Ísland meðan Bretar og Hollendingar hafa fjárhagslegan hagnað af þeim. Höfum í huga að á þessum grunni greiða Íslendingar vexti til ríkjanna tveggja frá 1. janúar 2009 að telja sem nema ríflega 20 milljörðum íslenskra króna og var þó enginn samningur um lán undirritaður fyrr en í byrjun júní (og er ekki enn kominn á),“ skrifar Kristrún um þennan þátt málsins.
„Ef samráð við Alþingi hefði eitthvert verið hefði hvorki þetta ákvæði samninganna né mörg önnur nokkurn tíma komist til íslensks samþykkis enda margir þingmenn vel að sér í málinu eftir þingumræður og ályktun Alþingis. Fjárskuldbindingar höfðu verið með öllu ófrágengnar alveg eins og lánsvilyrði Norðurlandanna, Póllands og Rússlands voru ófrágengin og enduðu misjafnlega.
Í erindisbréfi Svavarsnefndarinnar, sem varð ekki opinbert fyrr en í júní 2009, er hins vegar hvergi minnst á Brussel-viðmiðin og efni þeirra virt að vettugi. Útgangspunktur samninga af nefndarinnar hálfu var þannig óhjákvæmilega Íslandi meira í óhag en efni stóðu til. Að auki var aðild ESB að samningaferlinu látin niður falla sem og tengingin við framgang efnahagsáætlunarinnar innan AGS.“
Ósátt við fjármálaráðherra – klúðraði góðum samskiptum við ESB-ríki
Kristrún telur það mikinn skaða að aðkoma Evrópusambandsins hafi horfið að málinu. Rekur hún fjölmarga jákvæða fundi sem Ingibjörg Sólrún átti sem utanríkisráðherra í desember 2008, m.a. við utanríkisráðherra Frakklands, Spánar, Þýskalands, Tékklands, Hollands og Bretlands auk félaga sinna frá Norðurlöndum, þar sem rætt var fyrirkomulag aðkomu ESB, skuldaþol Íslands, hugsanlegar breytingar á Evrusamstarfi, fjármögnunarmöguleika, skilmála og kjör vegna innistæðutrygginga.
Fullyrðir hún að á þessum fundum hafi verið „samdóma álit allra sem að komu að velvilji innan ESB væri meiri en við höfðum vænst og andrúmsloftið hefði breyst til batnaðar. Íslendingar vildu fylgja formlegu marghliða ferli fast eftir en um leið töldu allir að tíminn myndi vinna með Íslandi, ógnin af allsherjarhruni bankakerfa í Evrópu og víðar, sem hafði haft gríðarleg áhrif á hörkuna sem Íslandi var sýnd, var í rénun. Þetta var einnig ábending sumra af evrópsku ráðherrunum.“
„Af hverju kom ESB ekki neitt að samningunum frá júní 2009?“ spyr Kristrún. „Staðreyndin er að fjármálaráðherra hafði aldrei samband til Brussel. Því var ekki fylgt eftir sem þó stóð svart á hvítu í Brussel-viðmiðunum og ályktun Alþingis. Ef samráð við þingflokka hefði eitthvert verið hefði ráðherra verið bent á efni umboðs síns frá Alþingi.“
Í greininni lýsir Kristrún yfir óánægju með stefnu Vinstri grænna í málinu og segir að andstaða VG við pólitíska samningaleið og Brussel-viðmið hafi verið „alþekkt meðal annarra ríkja þegar flokkurinn tók málið í sínar hendur í febrúar 2008. (…) Í stað þess að skipta opið og heiðarlega um skoðun og kynna nýjan samningsvilja sinn fyrir ríkisstjórnum á Norðurlöndum, framkvæmdastjórn AGS og Evrópusambandinu fór allt fram í leyni hér heima og erlendum samskiptum var haldið á lægri stigum embættismanna. Ekki er vitað til þess að fjármálaráðherra hafi átt fundi með erlendum ráðherrum um Icesave fyrr en í september 2009. Þá voru liðnir sjö mánuðir frá því hann tók við málinu og Alþingi búið að vinna að fyrirvörum í þrjá mánuði samfleytt,“ minnir hún á.
Ísland má ekki axla byrðarnar hljóðalaust
Kristrún lýkur grein sinni á því að segja að Icesave-málið sé nú loks komið aftur á rétta braut.
„Ísland má ekki gera sjálfu sér að axla byrðarnar hljóðalaust. Eva Joly hefur réttilega bent Íslendingum á að þeir séu ekki einstök glæpaþjóð heldur hafi íslenskir bankar og viðskiptajöfrar verið hluti af alþjóðlegu fjármálakerfi sem brokkar áfram óbreytt þrátt fyrir hamfarir haustsins 2008. Formaður samninganefndar sagði hins vegar í blaðaviðtali um samningsniðurstöðuna í júní 2009 að Ísland væri „lamb Guðs sem bæri burt heimsins syndir“. Sú trú er, þegar að er gáð, fullkomlega ábyrgðarlaus gagnvart bæði alþjóðasamfélaginu og Íslandi – að það sé Íslands að taka að sér að grafa syndina hjá sér eins og hvern annan kjarnorkuúrgang svo að voldugri ríki a.m.k. jafn bersyndug taki enga ábyrgð er auðvitað trygging þess að enginn læri neitt,“ skrifar hún.
„Þeir fjölmörgu málsmetandi aðilar í öðrum löndum sem á síðustu vikum hafa tekið undir málstað Íslands skilja allir þetta samhengi og eru mikilvægir bandamenn. Það er ekkert í boði nema samstaða Alþingis út á við um marghliða samningaviðræður helst með aðkomu þriðja aðila með heildarmyndina á samningaborðinu. Sömu grundvallaratriði Brussel-viðmiðanna eiga enn við þótt staða efnahagsmála sé verri en vænst var. Fjórtán mánuðum eftir að Alþingi samþykkti þingsályktun um pólitíska samningaleið erum við komin aftur á þá réttu braut, sem betur fer. Fundur forsætisráðherra með Barroso í Brussel gaf góð fyrirheit. Norðmenn eru komnir í sama lið og Færeyingar. Það eru góðar fréttir. Ísland verður að sanna sig fyrir sjálfu sér og öðrum á réttum forsendum.“
Kristrún tekur sérstaklega fram að hún skrifi greinina á eigin spýtur og beri alfarið ábyrgð á efni hennar. Hún var aðstoðarkona Ingibjargar Sólrúnar 2007 til 2009 og ráðgjafi Árna Páls Árnasonar, félagsmálaráðherra 2009 til 2010. Þó er ekki ólíklegt að Ingibjörg Sólrún sé að einhverju leyti sammála efni greinarinnar, enda hefur hún margsinnis furðað sig á því að Brussel-viðmiðin hafi ekki verið höfð til grundvallar í samningaviðræðum vorið 2009, eftir að hún dró sig í hlé frá stjórnmálum.
