eyjan.is

Svona skrifar bara gott fólk. Ritdómur um Bernskubók Sigurðar Pálssonar

Sigurður Pálsson rithöfundur

Bernskubók Sigurðar Pálssonar gerir lesendur sína að betri manneskjum, segir Jóhann Hlíðar Harðarson í dómi sínum um bókina:

———

Bernskubók Sigurðar Pálssonar er (ó)rökrétt framhald Minnisbókar hans sem hann gaf út fyrir fjórum árum og hlaut afar verðskuldað Íslensku bókmenntaverðlaunin fyrir.

Ég segi (ó)rökrétt framhald (án þess í rauninni að meina það) því í Minnisbókinni fjallar Sigurður um Parísarár sín í kringum 8. áratug síðustu aldar, en í Bernskubókinni fer Sigurður aftur til frumbernsku sinnar og rifjar upp 14 fyrstu æviár sín á Skinnastöðum í Axarfirði, allt þar til hann flytur til Reykjavíkur til að þreyta landspróf.

Samt er þetta á engan hátt órökrétt í heimi Sigurðar. Það má segja að hann útskýri þetta sjálfur óbeint í Bernskubókinni: „Efasemdir um línulegan söguþráð hef ég haft frá því ég man eftir mér.“ (169) Hjá Sigurði verður þetta eiginlega alveg óskaplega rökrétt. Mér fannst í öllu falli afskaplega gaman að lesa fyrst um heimsborgarann Sigurð í stórborginni París og lesa síðan um sveitabarnið Sidda á Skinnastöðum og geta meðfram velt því fyrir mér hvernig þetta mikla náttúrubarn verður að þessum mikla heimsborgara.

Og allt hangir þetta svo yndislega skemmtilega saman. Bækurnar kallast m.a.s. stundum á; Sigurður segir frá því í Bernskubókinni að faðir hans hafi sem ungur maður búið í París og hann rifjar upp að 5 ára hafi hann ákveðið að verða gullsmiður, listmálari og rithöfundur þegar hann yrði stór. Hvort tveggja kemur fram í Minnisbókinni, en með öðrum hætti.

Saga Sigurðar hefst við fæðingu hans (sem er kannski eðlilegt). Hann styðst þar við makalausa og eftirminnilega dagbókarfærslu föður síns, sem kunni að forgangsraða í dagbókarfærslum sínum; fyrst var að segja frá veðri, svo bústörfum og þvínæst gestakomum. Að lokum er greint frá fæðingu Sigurðar í knöppu máli. Ekki er laust við að endursögn Sigurðar minni eilítið á endursögn Nóbelsskáldsins af fæðingu sinni í Í túninu heima, að því leyti að skáldin vitna í aðra og glæða þar með sína eigin fæðingu lífi.

En þar með lýkur líkindunum með Sigurði og Laxness. Í frumminningum Laxness gerist ekki neitt (eins og skáldið orðar það sjálft), en frumminningar Sigurðar eru fullar af lífi. Hann nýtir sér brot, lykt, hljóð, tilfinningar, ljósmyndir, hvaðeina til að gera úr því lifandi og yndislega frásögn af æsku sinni. Þarna er ljóðskáldið komið ljóslifandi.

Því minningar Sigurðar eru sannarlega ljóðrænar. Það má jafnvel segja að hver kafli sé með einhverjum hætti prósaljóð. Og þar sem „sagan“ er ekki sögð með „línulegum söguþræði“ þá er í rauninni hægt að fletta upp í bókinni hvar sem er og lesa hvern kafla eins og sjálfstætt ljóð, án samhengis við aðra kafla.

Hvað er t.d. lýsing Sigurðar á borðstofuborðinu á Skinnastöðum annað en ljóð? Ljóð þar sem borðfæturnir verða ljóslifandi að kúafótum og Sigurður að kálfi (afkvæmi borðsins) sem reynir að brölta á fætur með því að styðja sig við fæturna. (38)

Og kaflinn „Dagbækur“ er frábært dæmi um textaleikni Sigurðar. Hann byrjar á að segja frá dagbókum sínum og tilhneigingu sinni til að blanda saman hinu súbjektíva og objektíva, fiction og non-fiction. Þaðan fer hann svo yfir í prjónavélar móður sinnar, þar sem til verður tengingin á milli textíls og texta, til þess að enda svo í tónlistinni… Bach, Vivaldi, Mozart. Stígandin er eins og í fallegu tónverki og maður nánast hlustar á textann fremur en að lesa hann….

Svona skrifar enginn nema ljóðskáld.

Þó er það svo að þrátt fyrir að hér bregði ljóðskáld upp afar fallegri mynd af æskuárum sínum, þá dregur Sigurður líka upp aldarspegil þar sem lesanda verður ljóst með hvílíkum ofsahraða íslensk þjóð fór inn í nútímann. Við heyrum af ömmu Sigurðar sem lést af barnsförum 38 ára gömul við að eiga sitt 10. barn! Við heyrum af rafvæðingu sveitanna, heyskap fyrri tíma, tæknivæðingunni og berklum sem allir Íslendingar þekktu með einum eða öðrum hætti fyrir einungis hálfri öld eða svo.

Til að undirstrika „efasemdir um línulegan söguþráð“ þá þeysir Sigurður fram og tilbaka í tíma. Hann getur verið staddur í heyskap á Skinnastöðum um miðja öldina í einni setningu og er svo í þeirri næstu kominn 20 ár fram í tímann að tala við Stefán frá Möðrudal þar sem hann er staddur í heyskap á umferðareyju í Reykjavík. (180). Á öðrum stað tengir hann sjálfstæði hunds (eða skort á því sama) við lag Bjarkar 50 árum síðar. (218)

Sigurður er maður orðsins frá blautu barnsbeini. Hann smjattar á orðunum. Finnur næstum bragð af þeim. Skynjar í öllu falli fegurð þeirra; hlunnindi, lomber, alabastur, fúga, buðkur, óskalög,  – að ekki sé minnst á öll „dýrðlegu“ jurtanöfnin…

Öll frásögn Sigurðar einkennist af hlýju. Hlýju, ást og virðingu fyrir umhverfi og ástvinum. En fyrst og fremst er þetta óskaplega fallegt og lætur lesandandum líða betur. Og gerir okkur þar með að aðeins betri manneskjum.

Svona skrifar bara gott fólk.

Jóhann Hlíðar Harðarson