eyjan.is

Útgrátin og öskureið eftir lestur á bók Hallgríms. Um dægrakvöl konu

Hallgrími Helgasyni tókst að koma Brynhildi Ólafsdóttur í tilfinningalegt uppnám með nýjustu bók sinni.

„Lokakaflarnir skildu mig eftir hágrátandi og öskureiða og þá hlýtur ætlunarverki höfundar að vera náð og gott betur,“ segir Brynhildur Ólafsdóttir í ritdómi um Konuna við 1000° eftir Hallgrím Helgason:

———-

Ég var öskureið þegar ég lauk lestri á nýjustu bók Hallgríms Helgasonar, Konan við 1000°. Útgrátin og öskureið. Það eru rúm fimm ár síðan ég, af tillitssemi við mitt innra jafnvægi, hætti að lesa átakabókmenntir og hef æ síðan forðast öll stríðsverk eins og heitan eld. Ég er svo illa haldin af þessari fötlun að ég hef til dæmis hvorki lesið Flugdrekahlauparann né horft á Schindler‘s List.

Ég taldi að Konan við 1000° væri afþreyingarbók í léttari kantinum, skemmtilesning um gamla, kjaftfora kellingu sem býr í bílskúr. Ég veit ekki hvað fékk mig til að halda þetta. Mögulega kápa bókarinnar eða höfundurinn sjálfur sem er alltaf með eitthvað púkaglott í augnkrókunum og orðaleiki á vörunum, nokkurs konar heimsborgaraleg stássstofu-útgáfa af Sverri Stormsker. (Hallgrímur getur meðal annars orðaleikið sér á útlendum tungum. Þannig er handsprengja, sem mikið kemur við sögu og er ruglað saman við ilmvatnsglas, kölluð Feu de Cologne. Þetta er langskólagengið.)

Og víst byrjar bókin um hana Herru, Herbjörgu Maríu Björnsson, sem dásamlegasta léttmeti. Herra er áttræð, síreykjandi hryssingskelling að vestan, með skoðanir á öllu, munninn fyrir neðan nefið og þann draum heitastan ,,að fá að míga liggjandi“. Hún er með lungnaþembu og krabbamein og á samkvæmt öllu að vera löngu dauð en tórir í bílskúrnum, örugglega að einhverju leyti aðeins til að skaprauna börnunum sínum. Á meðan Herra dundar sér við að deyja smám saman, styttir hún sér stundir sem netþrjótur, meðal annars undir dulnefninu Linda Pé, og rifjar þess á milli upp viðburðaríka ævi sína.

Þessi kostulegi karakter talaði beint við hjartað í mér enda er ég sérstakur áhugamaður um svona kellingar og þekki þær vel, komin af löngum ættboga hryssingslegra kellinga af Snæfellsnesinu. Og veit sem er að undir hrjúfu reykingahóstandi yfirborði og hastarlegum tilsvörum leynast oftast mjúkar og meyrar sálir. Sem reyndist enda raunin með Herru.

Saga Herru er ekki línuleg frásögn, heldur flakkar fram og aftur í tíma. Við fylgjum henni í bernsku sem breiðfirsku eyjabarni og tungutakið er þaðan ættað, í senn hornótt og mjúkt eins og Herra sjálf, líkt og orðin skóbótarský, rökkurbeinsrugl, vítisdáðablinda, einborulegt, vogblíður og dúnskeggjaður bera með sér. Og Herra er trú sínum uppruna og talar til dæmis um kofu en ekki pysju.

Við fáum líka að sjá heimshornaflakkarann og partýpíuna Herru og fáum tilfinningu fyrir hennar fjölmörgu og frjálslegu ástamálum. Herra hittir ótrúlegan fjölda af frægu fólki sem er, nokkuð Forrest Gump-lega, neimdroppað út í gegnum bókina. Marlene Dietrich, Grace Kelly, Jean-Paul Sartre, Jack Kerouac og Gore Vidal hefur öllum skolað á fjörur Herru sem hefur líka kossaflensast með sjálfum John Lennon.

Heimssagan endurspeglast þannig í lífshlaupi Herru en líka íslensk saga og það er til dæmis kostulegt að lesa lýsingar á ástarævintýri móður hennar með Steini Steinarri og útistöðum hans við Thors-fjölskylduna. Svipuð samtvinnun við söguna, þekkta atburði og persónur, er orðið næsta algengt þema og er til að mynda að finna í Gamlingjanum, Any Human Heart eftir William Boyd og jafnvel nýjustu afurð Woody Allens; Midnight in Paris.

Fljótlega glittir þó í þá hörmungaratburði sem mótuðu þessa íslensku eyjastúlku, ástæður þess að Herra kelling er eins truntuleg og raun ber vitni. Til einföldunar mætti halda því fram að framvindan miði öll að því að vekja samúð hjá lesandanum með manneskju sem segir jafn skelfilega hluti og ,,það hafa allir gott af því að … heyra brunasnark í barni eða sjá ástina sína skotna í bakið.“ Bókin toppar síðan á lokaköflunum sem skildu mig eftir hágrátandi og öskureiða og þá hlýtur ætlunarverki höfundar að vera náð og gott betur.

Hallgrímur skrifar listavel, textinn er meitlaður og fornfálegt tungutak Herru hittir beint í mark. Bókin er löng, heilar 477 blaðsíður, en heldur furðugóðum dampi og hreinlega rígheldur eftir því sem líða tekur á. Það er gaman að lesa hið kjarnyrta bílskúrsraus kerlingarinnar í sinni dægrakvöl en mér fannst á tímabili komið nóg af þeim kjaftavaðli og það verður að viðurkennast að kaflarnir sem gerast í nútímanum eru ekki eins góðir og endurminningarkaflarnir þar sem ævi Herbjargar er rakin. Þar flæðir textinn svo lipurlega og áreynslulaust að maður getur ekki hætt að lesa.

Veikasti punktur bókarinnar liggur í mörkunum á milli raunveruleika og skáldskapar. Herra er barnabarn Sveins Björnssonar, fyrsta forseta Íslands, og á sér raunverulega fyrirmynd sem bjó reykjandi í bílskúr og kunni að brúka munn. Ég komst reyndar fyrst að þessu þegar ég var komin inn í u.þ.b. miðja bók og las viðtal við höfundinn. Hallgrímur áréttar í formála bókarinnar að aðalpersónur sögunnar séu skáldsagnapersónur og biður lesendur að blanda ekki saman raunverulegu hlutskipti fyrirmyndanna við þau örlög sem hann hefur skáldað þeim.

En efinn er til staðar og það hjálpar ekki að Hallgrímur breytir ekki nöfnunum í föðurfjölskyldu Herru. Er samband Sveins forseta við systurdóttur konu sinnar skáldskapur? Var hermennska föður Herru með þessum hætti? Voru þau raunverulega nokkurs konar stríðsflóttamenn í Argentínu? Ég kann ekki svörin, var stöðugt að velta þessu fyrir mér og það truflaði lesturinn.

Allt að einu, Herbjörg María Björnsson öðlast vonandi þann sess sem henni ber sem einn magnaðasti karakter íslenskrar bókmenntasögu, hinn íslenski Kolbeinn kafteinn, þversögn par exellans sem er allt í senn, lágstétt og yfirstétt, sveitamaður og heimsborgari, harðneskjuleg trunta og tilfinningasamt hró.

Brynhildur Ólafsdóttir