eyjan.is

Smásagnasafn Ólafs veldur vonbrigðum. Endasleppar sögur sem fjara út

Hinn frábæri sagnamaður Ólafur Gunnarsson veldur vonbrigðum með smásögum sínum, segir Jóhann Hlíðar Harðarson.

Það hefði mátt gera eitthvað meira og betra með þessa sögu, hugsaði Jóhann Hlíðar Harðarson oft þegar hann las smásagnasafn Ólafs Gunnarssonar, Meistaraverkið. Hér er ritdómur hans:

———-

Smásögur eru vandmeðfarið sagnaform. Ekki bara vandmeðfarið, heldur oft á tíðum vanmetið. Þannig er t.a.m. oft sagt að ungir rithöfundar spreyti sig á smásöguforminu á unga aldri áður en þeir kasti sér út í hina „stóru“ skáldsögu.

Margir góðir „skáldsagnahöfundar“ hafa reynt sig við smásöguna og sent út (fremur vond) smásagnasöfn. Þar má t.a.m. nefna rithöfunda í fremstu röð á borð við Einar Má Guðmundsson, Einar Kárason og Ólaf Jóhann Ólafsson. Og fleiri mætti sjálfsagt tína til.

Það er hins vegar svo að smásagan getur aldrei orðið hliðarhobbý, ef vel á til að takast. Góðir smásagnahöfundar eru höfundar sem hafa ræktað þessa list. Halldór Stefánsson var meistari smásögunnar á fyrri hluta 20. aldarinnar. Hann er enn að mínu mati meistari íslensku smásögunnar. Aðrir góðir hafa vissulega komið fram síðar. Þórarinn Eldjárn fer þar fremstur í flokkki. Gyrðir Elíasson er einnig snillingur hins knappa frásagnarforms. Þetta eru menn sem leggja rækt og alúð við þetta frásagnarform.

Ólafur Gunnarsson hefur nú sent frá sér sitt fyrsta smásagnasafn. Ólafur hefur skrifað margar stórar skáldsögur á síðustu 20 árum. Þar ber hæst trilógíuna um íslenskt samfélag á seinni hluta 20. aldarinnar; Tröllakirkju, Blóðakur og Vetrarferðina, að ógleymdri hinni stórkostlegu sögulegu skáldsögu Öxin og jörðin, sem færði honum mjög verðskuldað Íslensku bókmenntaverðlaunin. Og fjandinn hvað ég skellihló mikið að Milljón prósent menn á sínum tíma (veit hins vegar ekki hvort hún eldist vel).

Það er því eðlilegt að aðdáendur Ólafs hafi orðið spenntir þegar fréttist af smásagnasafni úr smiðju þessa góða sagnamanns.

Því miður verður sá er þetta skrifar að lýsa yfir nokkrum vonbrigðum með þetta smásagnasafn. Að sönnu skrifar Ólafur fallegan og læsilegan texta. Það er bara alltaf eitthvað en… í þessum smásögum Ólafs. En hvað? Sögurnar eru margar hverjar fremur endasleppar og fjara út með óeftirminnilegum hætti.

Í sögurnar skortir eitthvað það sem einkennir góðar smásögur. Það skortir eitthvað… upplifun, kímni, spennu, boðskap, hughrif… eitthvað sem gerir þær eftirminnilegar og gerir að verkum að lesandinn getur hugsað sér að lesa þær aftur. Góðar smásögur les maður gjarnan aftur (og aftur).

Að sjálfsögðu eru góðir molar innan um í safni Ólafs. Bókin byrjar með fallegu Forspili og sögur á borð við Eldur af himnum, Sálnagleypir, Brennan, Kjarvalsmálverkið, Gimme Shelter og Hlið himnaríkis eru snotrar sögur. Hlákan er að mínu viti besta saga bókarinnar, en í það heila tekið er safnið of brokkgengt. Oft á tíðum er lagt upp með áhugaverðar frásagnir, en þær fjara of oft út og lesandinn (ég í öllu falli) situr í sögulok og spyr sig: Og hvað?

Án þess að ætla mér það ofvirki að tylla mér við hlið eins frábærs sagnamanns og Ólafur er, þá læddist oft að mér þessi hugsun: Það hefði mátt gera eitthvað meira og betra með þessa sögu.

Kannski voru væntingarnar bara of miklar, kannski hefur Ólafi oft tekist betur upp, kannski höfðuðu þessar sögur Ólafs bara ekki til mín. Það er ekki gott að segja.

Bókarkápan er hins vegar stórglæsileg og með þeim flottari sem ég hef séð fyrir þessi jól.