Björgólfsfeðgar réðu þriðjungi hlutafjár í Landsbankanum eftir krókaleiðum, til viðbótar því sem þeir voru skrifaðir fyrir opinberlega. Samtals höfðu þeir yfirráð yfir rúmum 73 prósentum hlutafjárins.
Þetta kom fram í kvöldfréttum Ríkissjónvarpsins, en þar var vitnað til stefnu slitastjórnar Landsbankans á hendur stjórnendum bankans og bankaráðsmönnum sem lögð var fram í fyrri viku. Í stefnunni er sjónum beint að stórum millifærslum upp á marga milljarða úr sjóðum bankans á síðustu klukkustundunum áður en hann féll, í peningamarkaðssjóð í eigu bankans, til Straums sem var í meirihlutaeigu Björgólfs Thors Björgólfssonar og til MP banka.
Í frétt RÚV kom m.a. fram, að síðustu vikuna áður en Landsbankinn féll keypti hann hlutabréf í sjálfum sér fyrir 40 milljarða í því sem virðist hafa verið örvæntingarfull tilraun til að blekkja markaðinn í hinsta sinn. Þessi viðskipti séu meðal þess sem til rannsóknar er í umfangsmikilli markaðsmisnotkunarrannsókn sérstaks saksóknara:
Allra síðasti lokafrestur sem breska fjármálaeftirlitið hafði gefið Landsbankanum vegna Icesave var 6. september, sami dagur og Geir H. Haarde lét hin sögufrægu orð „Guð blessi Ísland“ falla.
Sama dag runnu 35 milljarðar úr móðurbankanum inn í verðbréfasjóðinn Landsvaka, Straum fjárfestingabanka, MP banka og fleiri. Þarna var meðal annars verið að greiða yfirverð fyrir ónýta pappíra, með annars skuldabréf á FL-Group, samkvæmt því sem rakið er ítarlega í stefnu slitastjórnarinnar á hendur stjórn og helstu stjórnendum bankans. Farið er fram á 30 milljarða í skaðabætur.
Í fréttum Ríkissjónvarpsins kom jafnframt fram að samkvæmt þeim lögum sem giltu á þessum tíma hafi Björgólfsfeðgum borið að kaupa aðra eigendur út ef eign þeirra fór yfir 40 prósent. Þá myndaðist svokölluð yfirtökuskylda. Löngu er ljóst að þeir réðu í raun yfir mun stærri hlut í gegnum eigin bréf bankans, aflandsfélög og skúffur. Slitastjórnin telur hins vegar, að því er fram kemur í stefnunni, að þeir hafi ráðið yfir um 73,4 prósentum alls hlutafjár í bankanum. Sem er næstum því tvöfalt það yfirtökuviðmið sem sett var lögum samkvæmt. Um þetta þögðu bæði þeir feðgar sem og allir helstu aðalstjórnendur bankans.
Hvað gekk á?
Sigrún Davíðsdóttir, fréttaritari RÚV í Lundúnum, hefur fjallað töluvert um stefnu slitastjórnarinnar síðustu daga. Í pistli sínum í Speglinum á dögunum rakti hún síðustu dagana áður en Landsbankinn féll og sagði þær spurningar vakna, hvers vegna stjórnendur bankans vildu koma fé úr ógjaldfærum bankanum til Straums, MP banka og peningamarkaðssjóðs í eigu Landsbankans.
Sigrún sagði í pistli sínum:
Það kemur skýrt fram í stefnu slitastjórnar Landsbankans gegn þremur stjórnendum og fjórum bankaráðsmönnum, auk 25 tryggingaraðila, að Fjármálaeftirlitið gerði stórfelldar athugasemdir við að bankinn tengdi ekki saman lánaáhættu feðganna Björgólfs Guðmundssonar og Björgólfs Thors. Það er einnig skýrt að breska fjármálaeftirlitið gerði kröfur strax í ágúst 2008 um greiðslur í varasjóð því bankinn bryti reglur um lausafjárkröfur. Í stefnunni er ályktað að feðgarnir hafi báðir verið ógjaldfærir þegar Landsbankinn hrundi. En af hverju stjórnendur bankans ákváðu að greiða þremur aðilum samtals um 35 milljarða eftir að bankinn var orðinn ógjaldfær 6. október er ekki ljóst.
Og hún ræðir opinbert eignarhald Björgólfsfeðga og það sem fór leynt:
Í stefnunni kemur skýrt fram hve eignir stærstu hluthafanna, feðganna Björgólfs Guðmundssonar og Björgólfs Thors voru samþættar. Samkvæmt rakningu slitastjórnar áttu þeir sameiginlega hagsmuni í Gretti, Eimskipum og Icelandic Group. Slitastjórnin ályktar að við hrun Landsbankans hafi báðir feðgarnir verið ógjaldfærir. Björgólfur Guðmundsson varð síðar persónulega gjaldþrota. Björgólfur Thor samdi við sína kröfuhafa.
Einmitt þessi samþætting eigna og áhættu var atriði sem Fjármálaeftirlitið hafði áhyggjur af alveg frá apríl 2005 þegar eftirlitið kannaði áhættumat bankans. En tök FME voru máttleysisleg og málið í veltunni fram í febrúar 2008. Þá taldi eftirlitið að hækka bæri áhættuskuldbindingar Björgólfs Thors úr þeim 16 prósentum af eiginfjárgrunni bankans, sem Landsbankinn hélt fram, í 42 prósent, langt yfir leyfilegum mörkum. Reglur bankans voru eðlilegar – en bara ekki farið eftir þeim í mati bankans varðandi stærstu hluthafana.
Eins og kunnugt er hugleiðir hópur lítilla hluthafa að fara í mál við Björgólf Thor vegna meints tjóns sem hann hafi valdið bankanum. Sá hópur mun án efa lesa stefnuna af áhuga. Meðal annars þann hluta þar sem sýnt er fram á að feðgarnir hafi í raun ráðið 73 prósentum af bankanum. Í viðbót við 40 prósent þeirra réðu bankinn sjálfur og Straumur rúmum 30 prósentum og sá hluti því í raun undir stjórn stærstu hluthafanna tveggja.
6. október fara þrjár stórar greiðslur út úr bankanum, að hluta eftir þann tíma dags sem bönkum er leyfilegt að afgreiða stórar upphæðir, alls 35 milljarðar króna. Daginn sem bankinn gat ekki mætt kröfum breska fjármálaeftirlitsins um 200 milljónir punda, 40 milljarða króna, fóru 35 milljarðar út úr bankanum, að hluta í gjaldeyri.
Sigrún segir:
Og hvaða þrír aðilar njóta þá fyrirgreiðslu 6. október? Það eru Straumur, Landsvaki, sjóður í eigu Landsbankans og svo MP banki. Í janúar 2007 samdi Straumur við Landsbankann um lánalínu upp á 7,2 milljarða króna. Þann 6. október 2008, hálftíma áður en Geir Haarde forsætisráðherra hélt sitt ávarp, bað Straumur um þessa lánalínu. Samkvæmt lánasamningnum gat Straumur ekki fengið lánið greitt út samdægur nema að biðja um það fyrir klukkan 13.30. Þrátt fyrir að komið væri yfir þann tíma var lánalínan afgreidd síðdegis. Eins og kunnugt er voru stærstu eigendur Landsbankans jafnframt stærstu eigendur Straums og feðgarnir stjórnarformenn hvor í sínum bankanum.
Þennan örlagadag keypti Landsbankinn í Landsvaka bréf á óeðlilega háu verði. Stjórnendur Landsbankans álitu rétt að verja fé ógjaldfærs banka til að styrkja Landsvaka með 20 milljörðum. Þar átti greinilega að minnka tap þeirra sem áttu í þessum sjóði.
MP banki fór fram á greiðslu 6. október í framhaldi af fyrri viðskiptum við Landsbanka. Síðdegis hafnar Landsbankinn þeirri beiðni. Klukkustundu síðar skipta Landsbankamenn skipt um skoðun og MP banki fær rúma sjö milljarða.
Allir stjórnendur fyrirtækja vita að ógjaldfært fyrirtæki má ekki reiða út fé því þannig er verið að mismuna kröfuhöfum. Af einhverjum ástæðum álitu stjórnendur Landsbankans svo áríðandi að koma stórum greiðslum til þriggja aðila að þeir litu framhjá þessari reglu. Kannski eiga réttarhöld eftir að bæta skýringum inn í söguna um síðustu klukkustundir Landsbankans og þá hagsmuni sem stjórnendur bankans báru fyrir brjósti.
