Eyjan.is

Leikdómur, Innlent - mánudagur - 19.10 2009 - 08:50

Leiklistargagnrýni Eyjunnar: Brennuvargarnir í Þjóðleik- húsinu. Að brenna í helvíti

Þjóðleikhúsið frumsýndi á föstudaginn leikritið Brennuvargana eftir Max Frisch í leikstjórn Kristínar Jóhannesdóttur. María Kristjánsdóttir, leiklistargagnrýnandi Eyjunnar, fjallar um verkið:

Það standa logar uppúr Þjóðleikhúsinu, það rýkur úr því; slökkviliðið er mætt og vegfarendur á leið eitthvað annað staðnæmast og horfa undrandi á  okkur fólkið sem streymir inn í brennandi húsið. Sannarlega táknrænt upphaf á sýningu á: Biedermann og brennuvargarnir eftir Svisslendinginn Max Frisch. Verkið um smáborgara (þ:Biedermann) sem þrátt fyrir vitneskju um brennivarga sem ganga lausir í samfélaginu hleypir tveimur ókunnugum, skuggalegum náungum inn á gafl hjá sér með hræðilegum afleiðingum. Dæmileikur er það, gamansamur, húmorinn svartur og fór sigurför um Evrópu einmitt þegar þýsk æska krafði foreldra sína um hver væri ábyrgð þeirra á uppgangi og glæpum nasista; brennivarganna sem byrjuðu feril sinn á því að kveikja í þinghúsinu í Berlín og voru ekki stöðvaðir fyrr en stærsti hluti Evrópu stóð í ljósum logum.

Dæmisagan um Biedermann byrjar á stóra sviðinu ekki í öruggri stofu þýsks góðborgara heldur í nútíma gler og stálheimi,þar sem lyfta úr gagnsæju gleri aftast á sviðinu og hliðargangar útfrá henni er eina leiðin á svið.Í baksýn gnæfa á baktjaldi háhýsi yfir smáhúsum og gætu verið í Reykjavík  eða úr gamalli amerískri “science fiction” eða hryllingsmynd enda breytist hún í framvindu verksins fyrir tilverknað myndbands: Litlir svartir fuglar flögra allt í einu yfir, loftbelgur stígur, sólir ganga rangsælis; þetta er gert á nánast leyndardómsfullan hátt og athygli mín er allan leikinn öðrum þræði á felumyndinni. Leikmynd Ilmar Stefánsdóttur sem er fremur myndverk en leiktæki, stuðlar því miður að hægagangi í skiptingum í fyrri hluta og þar verður lýsing þjónn myndar en ekki leiksins. Í blálokin umhverfist hún hins vegar á ævintýralega skemmtilegan hátt.

Í leikmunum og búningum Þórunnar Maríu eru líka vísanir í ýmsar áttir, herra og frú Biedermann einsog stigin út úr ameríska sjötta áratugnum, brennuvargarnir minna á Kinski, Michael Jackson, Grease, Gullna hliðið. Menntamaðurinn einn, augljóslega þýskur. Kór slökkviliðsmanna er hinsvegar í stílfærðari búningum sem breytast milli atriða og vísa allt í senn í vísindaskáldskap, í Grikkland hið forna, í krúnurökuðu peningavíkingana og jafnvel Björgúlf. Er verið segja að þetta sé sagan endalausa? Eða að dæmisagan gerist ekki á neinum sérstökum tíma eða sérstökum stað nema þessum: Þjóðleikhússviðinu?

Það er ekki alveg ljóst hvert er hlutverk kórsins, slökkviliðsins í sýningunni en það birtist í upphafi og svo í lok hvers atriðis, talar til áhorfenda, varar Biedermann eitt sinn við, en skemmtilegur er flutningur texta þeirra,söngur og hreyfingar.

Handritið er byggt upp á hefðbundinn hátt, með stigvaxandi spennu. Það er Eggert Þorleifsson sem brilleraði í Utan gátta sem leikur aðalpersónuna, verksmiðjueigandann, klæddur í svart einsog útfararstjóri rennur hann í fyrri hlutanum saman við gráan bakgrunninn og túlkun hans er natúralísk. Brennuvargarnir, glímukappinn Schmitz, Björn Thors, og þjónninn Eisenring, Magnús Jónsson, sem líka eru svartklæddir leika aðeins stærra en lenda samt einnig í að leika á móti textanum sem ekki er natúralískur. Alveg stílfærðar á satírískan hátt eru konurnar: þjónustustúlkan, Edda Arnljótsdóttir, sem býr til óborganlega útpískaða týpu, og frú ómeðvitaða Biedermann, Ólafía Hrönn Jónsdóttir, í knallgrænum kjól sem eðlilega dregur að sér alla athygli þegar hún birtist á gráu sviðinu. Hún er í takt við textann og á réttum hraða fyrir verkið og hvernig hún „tæmar“ ávallt örstuttar hnitmiðaðar afhjúpanir sinnar innri konu vekur ekki aðeins hlátur heldur aðdáun. Afhverju karlmennirnir nota ekki sama leikstíl er erfitt að skilja. Lögð er aðaláhersla á heimsku Biedermanns og úrræðaleysi. Það er minnsta kosti það sem í bláu ofanlýsingunni, er þurrkar út svipbrigði, skilar sér aftur á 13.bekk. Mannvonska persónunnar - hún hrekur Knechtling í dauðann - sjálfsblekking, tvöfeldni, það að samsama sig valdi í von um að sleppa, er ekki unnið nógu skýrt út. Heldur ekki átökin og leikirnir í samtölum Biedermanns og brennuvarganna sem Bjarni Jónsson þýðir lipurlega. Lærdómur sem draga má af hegðun aðalpersónunnar verður  því takmarkaðri. Sömuleiðis sumar senur ærið seigar, litlausar. Aðrar hinsvegar ákaflega skemmtilegar og vel unnar. Tónlist og hljóðmynd Barða Jóhannssonar kom gleðilega á óvart. Þá má ekki gleyma áhrifamiklum lokunum þarsem hugmynd úr gömlum eftirleik blandast af glettni molíerskri tæknibrellu.

Niðurstaða: Þetta er ekki eins hnökralaus sýning og síðasta sýning Kristínar Jóhannesdóttur Utan gátta í Kassanum en vitnar um hugmyndaríki og þekkingu sem við eigum kröfu á í leikhúsi. Textinn höfðar beint inn í samtíma okkar. Hver áhorfandi les auðvitað myndheim sviðsins saman við textann á sinn hátt. Einn sagði við mig: Hér er ekki verið að fjalla um heimskuna sem leiddi til nasismann, hér er ekki verið að fjalla um hrunið, hér er verið að fjalla um sjálft leikhúsið. Sástu ekki að það logaði upp úr þakinu þegar þú komst? Og hvert hurfu leikararnir?

María Kristjánsdóttir

Höfundur: Max Frisch Þýðing: Bjarni Jónsson Leikstjóri: Kristín Jóhannesdóttir Leikmynd:Ilmur Stefánsdóttir Myndbandshönnun:Tinna Lúðvíksdóttir Búningar: Þórunn María Jónsdóttir Tónlist: Barði Jóhannsson Lýsing: Halldór Örn Óskarsson Leikarar: Björn Thors, Edda Arnljótsdóttir, Eggert Þorleifsson, Friðrik Friðriksson, Guðrún Snæfríður Gísladóttir, Lilja Nótt Þórarinsdóttir, Magnús Jónsson, Ólafía Hrönn Jónsdóttir, Sindri Birgisson,Valur Freyr Einarsson,Vigdís Hrefna Pálsdóttir, Þórir Sæmundsson. Frumsýning í Þjóðleikhúsinu á stóra sviði, föstudaginn 16.október.

• Prenta
• Senda
• Senda á Facebook
• Twitter