Orðið á götunni er að lítill vafi sé á að kjölfestueigendur gömlu bankanna komust upp með að reka þessa banka, sem þeir voru minnihluta eigendur í, fyrst og fremst út frá eigin hagsmunum – eins og þeir ættu þá alfarið.
Nú þegar hefur komið ljós að bankarnir lánuðu þessum minnihlutaeigendum og tengdum aðilum háar fjárhæðir, oft með veðum í ótryggum eignum eða eignum þar sem verðmæti er ofmetið vegna hárrar viðskiptavildar. Og sú viðskiptavild varð oftar en ekki til vegna kaupa eða sölu á fyrirtækjum til skyldra aðila eða með einföldu endurmati eigenda á verðmæti þeirra.
Einnig hafa verið smíðaðar fyrirtækjaflækjur alla leið til fjarlægra landa sem bjóða skattleysi og leynd öllum sem þangað koma. Þessi skattleysislönd eru ekki ný af nálinni og tilgangur þeirra sem þangað leita er alltaf (a) að komast hjá skattgreiðslum eða (b) að leyna eignum.
Orðið á götunni er að það vilji gleymast að þessir eigendur voru ekki einir á ferð og fundu þetta ekki upp hjá sjálfum sér. Þeir höfðu bæði ráðgjafa sem lögðu þetta til og eftirlitsaðila (endurskoðanda) sem staðfestu að þetta væri í lagi. Og þessir ráðgjafar og eftirlitsaðilar reyndust oft vera sami aðilinn – oftar en ekki stærri endurskoðunarfyrirtækin.
Og enn eru þessir sömu aðilar að vaxa og efnast vel á „ráðgjöf“ sinni og nægir þar að nefna þrjú dæmi:
1 Ráðningu KPMG til að rannsaka Glitni, þó þeir hafi ekki lokið því verki (KPMG var endurskoðandi Kaupþings og Straums fyrir hrun).
2 Nýlega skipan í skilanefnd Straums sem borin er uppi af endurskoðendum og lögmönnum frá PwC (PwC var endurskoðandi Landsbankans og Glitnis fyrir hrun).
3 Skipan eins af eigendum lögmannsstofnunnar Logos sem skiptastjóra þrotabús Baugs (starfsmenn og eigendur Logos hafa unnið beint og óbeint fyrir Baug).
Eini munurinn núna er að kaupandinn er íslenska ríkið – almenningur. Fjármálaeftirlitið og dómstólar virðast áfram um að fela hugmyndasmiðum bólunnar ný arðsöm verkefni í stað þess að leita til annarra aðila sem komu þar hvergi nærri. Það er kannski skortur á einhverju á Íslandi – en það er enginn skortur á færum endurskoðendum og lögmönnum og því nokkuð sérstakt að sömu aðilarnir verði fyrir valinu.
Margir líkja því sem hér gerðist við flækjurnar í Enron. Þar var einmitt búin til mikil fyrirtækjaflækja m.a. til að keyra upp verð eða fela raunveruleg verðmæti. Stærsta endurskoðunar- og ráðgjafarfyrirtæki heims á þeim tíma – Arthur Anderson LLP – reyndist þar hafa verið bæði ráðgjafinn sem bjó til flækjurnar og aðilinn sem staðfesti að þær væru í lagi (endurskoðun).
Strax við hrun Enron lenti fyrirtækið í vandræðum og nú er Arthur Anderson ekki lengur til. Fyrirtækið skilaði inn endurskoðunarleyfi sínu og hætti árið 2002 þegar það hafði hlotið dóm vegna endurskoðunar á Enron. Við það misstu 85.000 manns vinnu. Heimasíðan þeirra er reyndar enn til þó heldur fátækleg sé.
Á Íslandi er hins vegar haldið áfram að versla við þá sem tóku virkan þátt í að búa til og samþykkja bóluna.
Orðið á götunni spyr sig hverjir skyldu annars sinna endurskoðunarþjónustu fyrir nýju bankanna?